Opis ogólny

Wymagania

Gatunki

Odmiany

Opis ogólny

Rodzaj ten liczy około 36 gatunków. Rośliny te występują w Azji wschodniej, od Mandżurii do Jawy. Aktinidia to silne pnącze wspinające się po podporach za pomocą pędów wijących się prawoskrętnie. Roczny przyrost wynosi około 1 m Jest to w naszym klimacie zasadniczo pnącze ozdobne, chociaż niektórzy hodowcy traktują je jako pnącze owocowe i mogą się pochwalić niewielkimi zbiorami owoców. Owoc jednego z gatunków to popularne zielone kiwi - jeden z wielu owoców południowych dostępnych w naszym kraju. Owoce zawierają znaczne ilości witaminy C. Uprawiane w Polsce gatunki mają owoce podobne ale mniejsze.

Wymagania

• Stanowisko

  	Aktinidia lubi stanowiska ciepłe, ale nie w pełni słoneczne. Miejsca powinny być osłonięte od wiatrów.

• Wymagania glebowe

  	Dobrze rośnie tylko na zdrenowanych, żyznych glebach; mogą to być gleby bardziej piaszczyste lub gliniaste, ale najważniejsze, aby były żyzne i pulchne. Gleba powinna mieć odczyn lekko kwaśny lub obojętny (pH 5-6,5). W razie potrzeby dodać do gleby obornik w dawce około 10kg/m2.

• Wymagania cieplne

  	Aktinidia ostrolistna i aktinidia pstrolistna są wytrzymałe na mrozy i można go sadzić w całym kraju. Aktinidia chińska jest wrażliwa na mrozy i dlatego nadaje się do uprawy pod osłonami na owoce, niż jako pnącze na działce.

• Cięcie

  	U aktinidii przycinamy tylko uszkodzone i ewentualnie przemarznięte pędy. Natomiast traktując aktinidie jako rośliny ozdobne, przycinamy pędy nadmiernie zagęszczające się lub przeszkadzające.

• Rozmnażanie

  	Rozmnażać można z nasion, sadzonek pędowych lub przez odkłady. Rozmnażając aktinidie z nasion należy liczyć się z późnym owocowaniem tak uzyskanej rośliny, najczęściej po 10 latach zaczyna owocować.

• Inne

  	Aktinidie wymagają obfitego podlewania, zwłaszcza w czasie intensywnego wzrostu jak i podczas upałów.

Gatunki

• Actinidia polygama

  - w stanie naturalnym występuje na Dalekim Wschodzie, głównie w Mandżurii. Pnącze dorastające do 8 m. Liście są podłużnie eliptyczne i jajowate, z zaostrzonym końcem, ostro piłkowane. Mają długość od 10 do 14 cm. W czasie kwitnienia liście są srebrzysto plamiste. Owoce żółtawe do 3 cm długości, gorzkie i niejadalne. Gatunek ten jest bardziej wrażliwy na mrozy niż aktinidia ostrolistna.

• Aktinidia chińska

  /kiwi/

  Actinidia chinensis

  /syn. Actinidia deliciosa/

  - pochodzi z wschodnich, podzwrotnikowych terenów Chin w dolinie rzeki Jangcy. Wytwarza duże owoce kiwi. Roślina dorasta do 8-9 m.
  
  

  zdj. 1 - liście w m-c październiku

  Liście są wiecznie zielone, owalne, rudo owłosione i brzegiem piłkowane.
  Aktinidia chińska to dwupienna roślina tzn. na jednym egzemplarzu są kwiaty męskie, a na innym egzemplarzu rośliny kwiaty żeńskie. Kwiaty żeńskie są osadzone w kątach liści, sześciopłatkowe o barwie kremowej, przyjemnie pachną. Kwitnie w końcu maja lub na początku czerwca.
  
  

  zdj. 2 - owoc

  Owoce są duże, o masie powyżej 100 g. Owoce w zależności od odmiany dojrzewają w październiku lub w końcu listopada. Po osiągnięciu dojrzałości nie przejrzewają i nie opadają. Owoce mogą więc pozostać na roślinie nawet do dwóch miesięcy. Owoce mają zielony miąższ.
  Aktinidia chińska wymaga 220 dni bez przymrozków, aby wydać owoce. Na początku XX wieku została sprowadzona do Nowej Zelandii, gdzie zaczęto ją uprawiać na plantacjach. Właśnie tam owocom aktinidii nadano nazwę kiwi ze względu na krótkie włoski okrywające owoce, albowiem przypominają delikatny puszek ptaka kiwi. Obecnie jest uprawiana nie tylko w Nowej Zelandii (dziś światowy potentat w uprawie aktinidii), ale w wielu krajach świata, w których temperatura nie spada poniżej 10°C. W Europie aktinidie wprowadzono do uprawy na początku lat 50. W chwili obecnej uprawia się ją we Włoszech, Hiszpanii, Grecji i południowej Francji. Natomiast poza plantacjami w Nowej Zelandii i Europie istnieją plantacje w USA, Japonii, Izraelu i Chile. Jednak Nowa Zelandia dostarcza aż 70% światowej produkcji tych owoców.

• Aktinidia ostrolistna

  Actinidia arguta

  
  

  rys. 1 - występowanie

  - w stanie naturalnym występuje w Japonii, Korei, w północno-wschodnich Chinach, a także w Rosji - w południowej części Kraju Nadmorskiego, Sachalinu i Wysp Kurylskich. W stanie naturalnym jest wielkim pnączem, osiągającym wysokość około 30 m. Do uprawy wprowadzono ją w 1874 r. Jest mniej rozpowszechniona niż aktinidia pstrolistna. W Polsce dorasta do 4-8 m wysokości. Młode pędy są jasnoszare, brązowoszare lub różowate. Liście są jajowate lub eliptyczne, długości 6-15 cm i szerokości 3-10 cm, z wierzchu ciemnozielone, nagie i błyszczące, od spodu jasnozielone z kępkami brązowych włosków w kątach nerwów. W połowie września liście przebarwiają się na kolor cytrynowy i złocistożółty z brunatnym odcieniem. Jednocześnie zaczynają powoli opadać, aż do końca października. Jest rośliną dwupienną, tzn. wytwarza kwiaty męskie i żeńskie na różnych osobnikach.
  
  

  zdj. 3 - kwiat w m-cu czerwcu

  Kwiaty o średnicy 1-2 cm, rozwijają się w końcu kwietnia i maja, głownie na krótkich pędach wyrastających w kątach liści, są białe z zielonym odcieniem. Kwiaty słabo pachną, zebrane są w 3-6 szczytowe kwiatostany.
  Owoce dojrzewają w październiku; są to wydłużone, kuliste jagody o średnicy 3 cm, ciemnozielone do żółtozielonego, z czerwonopurpurowym rumieńcem od strony słonecznej, długości 1-3 cm i szerokości 1-2,7 cm, słodkie i aromatyczne. Masa jednej jagody wynosi około 1,5-10 g. Owoce dojrzewają we wrześniu i październiku. Aktinidia owocuje po 5-6 latach, a jej owoce nadają się na konfitury, dżemy, powidła, soki itp. Do wydania owoców potrzebuje około 150 dni bez przymrozków. Z jednej dorosłej rośliny można uzyskać 15-20 kg owoców. Znosi dobrze warunki miejskie. Na działce najlepiej ją posadzić przy pergoli, przy wyższych ścianach itp. Jest rośliną długowieczną, może żyć przeszło 50 lat. W zależności od odmiany wytrzymują spadki temperatury od -23°C do -35°C.

• Aktinidia pstrolistna

  Actinidia kolomikta

  
  

  rys. 2 - występowanie

  - w stanie naturalnym występuje w środkowych Chinach i w Japonii oraz na Sachalinie. Do uprawy została wprowadzona w połowie XIX wieku. W stanie naturalnym osiąga wysokość 7-10 m. Słabiej rośnie niż aktinidia ostrolistna - w uprawie dorasta do 4-5 m wysokości. Wokół podpór owija się słabiej niż aktinidia ostrolistna. Przeciętna grubość pędów przy powierzchni gleby wynosi 1,5-2 cm. Młode pędy są oliwkowozielone lub czerwonawe.
  
  

  zdj. 4 - młode liście w m-cu kwietniu

  Jej ozdobą są pstro zabarwione liście, długości 8-10 cm i szerokości 5-7 cm. Młode liście jasnozielone, później, w maju odbarwiają się częściowo lub całkowicie na biało, potem zabarwiają na różowo, a jesienią - karminowoczerwono. Intensywność zabarwienia plam na liściach jest największa na słonecznym stanowisku i zbiega się z okresem kwitnienia. W okresach suszy lub silnych wiatrów brzegi takich liści zasychają, stają się brunatne i poprzerywane.

  Niewielkie, białe zwisające kwiaty o średnicy 1-2 cm, są lekko pachnące. Rozwijają się w maju i czerwcu na tegorocznych pędach w kątach liści. Po ich przekwitnięciu powstają niewielkie, długości do 3 cm i szerokości 1,5 cm, podłużne owoce o delikatnej skórce, zielone. Gatunek ten do wytworzenia owoców potrzebuje około 130 dni bez przymrozków. Owoce zawierają 10-12 krotnie więcej witaminy C niż owoce czarnej porzeczki. Owoce dojrzewają wcześniej niż aktinidi ostrolistnej - w sierpniu i wrześniu, ale nierównomiernie i szybko opadają, źle znoszą transport i nie nadają się do przechowywania. Nadają się na konfitury, dżemy, powidła lub soki. Z jednej rośliny można uzyskać 20 kg owoców. Ten gatunek jest praktycznie całkowicie odporny na mróz, gdyż wytrzymuje temperaturę -40°C (w USA nazywana jest czasem Arctic Kiwi). Aktinidia pstrolistna wytwarza substancję wabiącą koty (w Anglii nazywana jest czasami kocią rośliną), które lubią gryźć jej liście i rozdrapywać pędy. Dlatego młode rośliny należy odpowiednio zabezpieczyć np. owinąć siatką.

• Aktinidia purpurowa

  Actinidia purpurea

  - w stanie naturalnym występuje w Chinach. Gatunek podobny do Aktinidii ostrolistnej, ale liście są dłuższe i węższe. Owoce są jadalne, smaczne. Owoce dojrzewają wcześniej, niż u odmian aktinidii ostrolistnej. Owoce są purpurowe i względnie duże. Wymiary owoców są w przybliżeniu następujące: długość około 3 cm, a średnica równa jest 2 cm. Aktinidia ostrolistna jest zapylaczem dla tego gatunku.

Odmiany

1. Aktinidia chińska "Tomuri"

   - odmiana męska, kwiaty śmietankowe. Zapylacz dla odmiany żeńskiej 'Vincent'.

2. Aktinidia chińska "Vincent"

   - odmiana żeńska.

3. Aktinidia ostrolistna "Ananasnaja"

   - odmiana o owocach zielonych.

4. Aktinidia ostrolistna "Cornell"

   - odmiana męska, stosowana jako zapylacz dla innych odmian aktinidii ostrolistnej. Odmianę tę stosuje się także jako zapylacz dla następujących gatunków: Actinidia callosa i Actinidia purpurea.

5. Aktinidia ostrolistna "Dunbarton Oaks"

   - odmiana żeńska uzyskana w wyniku selekcji na starych plantacjach w USA. Owoce są szczególnie słodkie.

6. Aktinidia ostrolistna "Geneva 2"

   - odmiana wytrzymała i bardzo pewna w owocowaniu. Odmiana pochodząca z rolniczej stacji badawczej w Genevie, w stanie Nowy Jork. Owoce mogą osiągać długość nawet 2,5 cm. Owoce dojrzewają w końcu września i w październiku.

7. Aktinidia ostrolistna "Geneva 3"

   - odmiana podobna do odmiany "Geneva 2". Owoce mają bardzo dobre walory smakowe.

8. Aktinidia ostrolistna "Hardy Red"

   - odmiana o owocach czerwonych.

9. Aktinidia ostrolistna "Issai" /Mini Kiwi/

   - odmiana wyhodowana w Japonii. Roślina samopylna, obojnacza, kwitnie w maju i czerwcu, owoce dojrzewają we wrześniu i październiku. Dorasta do 4 m. Wytrzymuje mrozy do -4°C. Rozpoczyna owocowanie w 2-3 lata po posadzeniu.

10. Aktinidia ostrolistna "Ken's Red"

    - odmiana o owocach czerwonych.

11. Aktinidia ostrolistna "Meader"

    - jeden z wcześniejszych zapylaczy dla Aktinidii ostrolistnej. Uzyskany przez dr Meader w New Hampshire, gdzie zapylanie zaczyna się już pod koniec sierpnia.

12. Aktinidia ostrolistna "Michigan State"

    - żeńska odmiana uzyskana na Uniwersytecie Michigan. Owoce są duże i dobrej jakości.

13. Aktinidia ostrolistna "Rogów"

    - odmiana polska, obupłciowa. Uzyskana w wyniku selekcji w arboretum w Rogowie.

14. Aktinidia ostrolistna "Smith 2"

    - odmiana męska, stosowana jako zapylacz dla innych odmian aktinidii ostrolistnej. Odmianę tę stosuje się także jako zapylacz dla następujących gatunków: Actinidia callosa i Actinidia purpurea.

15. Aktinidia ostrolistna "Weiki"

    - odmiana niemiecka, silnie rosnąca i bardzo plenna. Liście ciemnozielone z czerwonymi ogonkami. Wytrzymuje mrozy do -30°C. Rozpoczyna owocowanie w 3-4 roku po posadzeniu. Owoce dojrzewają w październiku, są długości około 3 cm, zielone, z czerwonobrązowym rumieńcem.

16. Aktinidia pstrolistna "Adam"

    - odmiana męska, wyrasta do 4 m. Odmiana ta kwitnie w czerwcu.

17. Aktinidia pstrolistna "Aromatnaya"

    - odmiana żeńska, wytwarzająca dobre owoce. Owoce są średniej wielkości i zawierają średnią ilość witaminy C.

18. Aktinidia pstrolistna "Dr Szymanowski"

    - odmiana uzyskana w Polsce. Roślina samopylna obojnacza, kwitnie w maju i czerwcu, owoce dojrzewają w sierpniu i wrześniu. Zaczyna owocować obficie po 4-5 latach.

19. Aktinidia pstrolistna "Krupnoplodaya"

    - odmiana żeńska wytwarzająca dobre owoce. Owoce są duże i charakteryzują się dużą zawartością witaminy C.

20. Aktinidia pstrolistna "September"

    - odmiana żeńska uzyskana w Rosji. Oryginalna rosyjska nazwa tej odmiany to "Sentyabraskaya". Charakteryzująca się dobrymi owocami. Owoce są średniej wielkości i zawierają średnie ilości witaminy C. Owoce mogą osiągać dojrzałość już w połowie sierpnia.

© 1999 Copyright by Sławomir Sudnik